Tekstil Sektörü / Tekstil Sektörü hakkında / Tekstil Sektörü

Konusu 'Tekstil' forumundadır ve Duru tarafından 15 Mart 2009 başlatılmıştır.

  1. Duru

    Duru Administrator

    1. GİRİŞ

    Tekstil Endüstrisi, insanların giyinme ihtiyaçlarından doğmuştur. Gelişen ihtiyaçlar ve teknoloji sektörü mal kapsamını genişletmiştir. Sektörün ara ürünlerindeki bu gelişme ve çeşitlenme dokuma, örme, hazır giyim gibi sektörün ürünlerinde çeşitlenmesini ve karışık ürünler haline gelmesi sağlanmıştır.

    İplik meslek alanı tekstil üretim alanının alt koludur. Alanı itibari ile tekstilin temelini meydana getirir. Tekstil teknolojisinde olan gelişmeler iplikçiliğin önemini daha da artırmaktadır.

    İplikçiliğin gelişmesi ve üretimin arttırılması yetişmiş insan gücüyle mümkündür. Tekstil Meslek ve Endüstri Meslek Liselerinde eğitim yapılan alanlardan biri de iplik bölümüdür.

    Bu ders öğrencilere, tekstil mamul ve yarı mamul maddelerinin, yüzde karışımları, matematiksel ölçümler, ölçü birimleri, çevrilmeleri, maliyet ve hesaplamaları konularında bilgiler kazandırmak üzere hazırlanmıştır.

    Ayrıca; işletmelerde kullanılan sistem ve iplik çeşitlerine göre gerekli olan numara çeşitlerini, çekim, dublaj, büküm hesaplarını öğretmek üzere hazırlanmıştır. Bu bilgiler sayesinde işletmelerdeki üretimin kalitesi ve istenilen standartlara uygunluğu sağlanacak öğrencilerin gerekli olan mesleki hesapları yapabilmesi ve uygulanması gerçekleştirilmiş olacaktır.

    1.1. İplik Meslek Hesapları Dersinin Amaçları

    Bu derste eğitim ve öğretim faaliyetlerini başarıyla tamamlayan öğrenciler;
    1- Endüstride benimsenmiş mesleki terim ve hesaplama metotlarını kavrarlar.
    2- Metotlara göre çeşitli iplik planı yaparlar.(Çekim , Nm )
    3- Makine randımanlarını birim zamana göre hesaplarlar.
    4- Atölye ve işletmelerdeki gerekli üretim hesaplarını yaparlar.
    5- İplikçilikteki mamul ve yarı mamul maddelerin mukavemetlerini hesaplarlar.
    6- Kaliteli ve sağlıklı üretim için gerekli olan bütün kontrol ve hesapları yaparlar.
    2. HARMAN – HALLAÇ BÖLÜMÜ

    2.1. Harman Hesapları

    Bir iplik işletmesinde, üretilecek iplikte ulaşılmak istenen mamul özelliklerine göre seçilmiş olan hammadde (balya) gruplarının düzgün bir şekilde verilen harman reçetesine uygun olarak karıştırıldığı yer harman-hallaç dairesidir.

    Harmanlama yapmaktaki amaç; bir balya veya partide eksik bulunması muhtemel özellikleri, diğer balya veya partide fazlası ile bulunması muhtemel özellikte liflerle karıştırarak telafi etmek ve böylece uygun bir hammadde karışımı ile mümkün mertebe tek tip elyaf kitlesi oluşturmaktır.

    İyi kalitede iplik üretmek için iyi bir harmanlama şarttır. Karışım ne kadar iyi yapılmışsa iplikte o kadar kaliteli olur.

    Bir harman-hallaç dairesinde 3 tip harmanlamadan bahsedilebilir.Bunlar :

    1-) Kalite harmanı
    2-) Renk harmanı
    3-) Fiyat harmanı

    2.1.1. Kalite Harmanı

    İplik kalitesine bağlı olarak bir materyalde (elyafta) bulunması gereken mukavemet, renk gibi fiziksel özellikleri farklı materyaller karıştırarak ve de fiyat harmanı da göz önünde bulundurarak yapılan işlemdir.

    2.1.2. Renk Harmanı

    Karışımı yapılan materyaller arasında renk farklılıkları olabilir. Özellikle doğal elyaf grupları içerisinde bu fark daha da belirgin bir hal olabilir. Bu sebeple farklı renk tonlarına sahip elyaf gruplarının karıştırılmasından kesinlikle kaçınılmalıdır. Bu işlem gerçekleştirilmediğinde, ileride materyalin göreceği terbiye ve boyama işlemlerinde problem çıkmasına neden olur. Örnek olarak pamuk elyafı yetiştirildiği bölgenin iklim özelliklerine göre değişik renk tonlarında olmaktadır.Pamuğun temel rengi beyazdır. Ancak yöre bazında kremsi renge doğru değişebilir. Bu yüzden çok zor durumda kalınmadıkça farklı yöre pamukları karıştırılmamalıdır.

    2.1.3. Fiyat Harmanı

    Üretilecek olan bir ipliğin fiyatı, piyasada geçerli olan fiyatların üzerinde bir maliyete üretilmemelidir. Çünkü materyalin işletme içerisinde göreceği her işlem bir maliyet unsuru olarak karşımıza çıkacaktır. Bu sebeple harmanlama yapacağımız balyalarım fiyatlarını da göz önünde tutan bir reçete hazırlayarak harmanlama yapılmalıdır. Ayrıca işletme içindeki döküntülerde uygun bir şekilde kullanılıp yeniden üretime katacak bir sistem geliştirmelidir.Bu hem artık materyallerin geri kazanılmasını, hem de maliyetin düşmesini sağlar.

    X, Y, Z Komponentleri İle Fiyat Harmanının Hesaplanması

    F = Harman ortalama farkı (PB/kg)
    F1 = I. Komponent fiyatı (PB/kg)
    F2 = II. Komponent fiyatı (PB/kg)
    F3 = III. Komponent fiyatı (PB/kg)
    ( PB= Para birimi )
    Q = Harman büyüklüğü=1= %100
    X = I. Komponent karışım yüzdesi
    Y= II. Komponent karışım yüzdesi
    Z= III. Komponent karışım yüzdesi

    Q = X + Y +Z = 1
    F= (F1 x X ) +(F2 x Y) + ( F3 x Z )

    2.2. Harman Hazırlaması Sırasında Dikkat Edilecek Hususlar

    a) Ortalama ştapeli birbirinden farklı materyal grupları birbirine karıştırılmamalıdır. Eğer ortalama ştapeli farklı gruplar beraber harmanlanırsa bu işlem, bunu takip eden işlemlerde sorun çıkmasına neden olur. Taramada gereksiz miktarda döküntüye sebep olur.Cerde, penye ve karde sisteminde iplik makinalarında ekartman ayarlarının yapılmasını zorlaştırır.

    b) Kalite dereceleri farklı olan pamuk grupları mümkün olduğunca beraber karıştırılmamalıdır.

    Harman Hesapları Reçete Örnekleri

    Örnek 1 :
    Harman büyüklüğü 24 balya olan reçetede, her bir komponentten kaç balya karıştırılmalıdır?

    Harman reçetesi:
    A Komponenti = %33
    B “ = %17
    C “ = %8
    D “ = %42

    Çözüm:
    Harman toplam olarak 24 balyadan oluştuğuna göre harmanın %100 ü 24 balyadır.

    %100 ü 24 balya ise
    %1 X
    1 x 24
    X = = 0,24 balya
    100

    A Komponenti için:
    A kompomenti %33 orana sahiptir. %1 oran 0,24 balya olduğuna göre %33 oran ;
    0,24 x 33 = 7,92 balya

    B Komponenti için = 0,24 x 17 = 4,08 balya
    C “ = 0,24 x 8 = 1,92 “
    D “ = 0,24 x 42 = 10,08 “
    Toplam = A + B + C + D ⇒ 7,92 + 4,08 + 1,92 + 10,08 = 24 balya

    Örnek 2 :
    Harman büyüklüğü 4 ton olan harmanın reçetesi aşağıda belirtildiği gibidir. Her bir komponentin kg ağırlıklarını bulunuz.
    Harman Reçetesi:
    A Komponenti = %30
    B “ = %52
    C “ = %2
    D “ = %16

    Çözüm:
    A için;
    Harmanın %100 ü 4 ton ise
    %30 X
    30 x 4
    X = ----------
    100

    X = 1,2 ton = 1200kg


    B için;
    Harmanın %100 ü 4 ton ise
    %52 X
    52 x 4
    X = --------- = 2,08 ton
    100

    X = 2,08 ton = 2080 kg

    C için;
    Harmanın %100 ü 4 ton ise
    %2 X
    2 x 4
    X = --------- = 0,08 ton
    100

    X = 0,08 ton = 80 kg

    D için;
    Harmanın %100 ü 4 ton ise
    %16 X
    16 x 4
    X = --------- = 0,64 ton
    100

    X = 0,64 ton = 640 kg

    Toplam = A + B + C + D
    = 1200 kg + 2080 kg + 80 kg + 640 kg
    = 4000 kg = 4 ton

    Örnek 3:
    Bir balya açma makinasında 2 balya Çukurova St I, 4 balya Çukurova HB I ve 2 balya da Ege St II pamuğu kullanılacaktır. (St → standart)

    a-) Harmanın kaç kg olduğunu ,
    b-) Pamuk türlerinin yüzdelik oranlarını bulunuz.

    Çukurova St I pamuğunun bir balyası = 220 kg
    Çukurova HBI “ “ “ = 230 kg
    Ege St II “ “ “ = 200 kg

    Çözüm:

    a-) Çukurova St I = 2 x 220 = 440 kg
    Çukurova HB I = 4 x 230 = 920 kg
    Ege standart II = 2 x 200 = 400 kg

    Toplam Harman Ağırlığı = 440 + 920 + 400 = 1760 kg

    b-) Harmanın %100 ü 1760 kg olduğuna göre
    X 440 kg
    440 x 100
    X = ----------------- = %25 Çukurova St I
    1760


    %100 ü 1760 kg
    X 920 kg
    100 x 920
    X= --------------- ≅ %52,3 Çukurova HB I
    1760

    %100 ü 1760 kg
    X 400 kg
    100 x 400
    X = ------------- ≅ %22,7 Ege St. II
    1760

    bulunan sonuçlar toplandığında:

    %25 + % 52.3 + %22,7 = %100 olur.

    Örnek 4 :
    Her iki komponentin yüzdelik oranlarını bulunuz.
    F = 100 PB/kg
    F1 = 120 PB/kg
    F2 = 80 PB/kg

    Çözüm:
    X + Y = 1 ⇒ Y = 1-X
    F = F1 x X + F2 x Y
    F = F1 x X + F2 x ( 1-X )
    100 = 120 x X + 80 ( 1-X )
    100 = 120X + 80 – 80X
    100 – 80 = 120X – 80X
    20 = 40X ⇒ X = 0,5 = %50 (I. Komponent )
    Y = 1 – X ⇒ Y = 1- 0,5
    Y = 0,5 = %50 (II. Komponent )

    Örnek 5 :
    Her 3 komponentin yüzdelik oranlarını bulunuz.
    F = 200 PB/kg
    F1 = 220 PB/kg
    F2 = 240 PB/kg
    F3 = 150 PB/kg

    Çözüm :
    3 bilinmeyenden bir tanesi sıfır kabul edilir.
    X = 0 için
    Y+Z =1 ⇒ Y= 1-Z
    F = (F2 x Y ) + (F3 x Z ) ⇒ 200 = 240Y + 150Z
    Denklemde ( Y ) yerine ( Z ) koyarsak :
    200 = 240 x ( 1- Z ) + 150 Z
    200 = 240 – 240 Z + 150 Z
    200-240= -240 Z+150 Z ⇒ -40 = -90 Z
    Z = 0,44 = %44 ≅ %45
    Y + Z = 1
    Y + 0,44 = 1 ⇒ Y = 0,55 = %55
    Y= 0 için
    X+ Z = 1 ⇒ X = 1 – Z
    F =( F1 x X )+ (F3 x Z)
    200 = 220X + 150Z
    200 = 220 (1-Z) + 150 Z
    200 = 220 - 220Z + 150 Z
    200 – 220 = -220 Z + 150 Z ⇒ -20 = -70Z
    Z = 0,29 ⇒ Z = %29
    X = 1- 0,29 ⇒ X = 7,I = %71
    X = 0 İçin Y= 0 İçin
    Y = 0,55 X = 0,71


    şekil : 1


    Toplam kütle içindeki x, y ve z komponentlerinin payları (oranları).

    3. İPLİK NUMARALANDIRMA YÖNTEMLERİ

    İpliğin en önemli özelliklerinden birisi de inceliğidir. İpliğin kullanım alanının tespitinde incelik önemli bir kriterdir. İnceliğin önemli olması onun doğru bir şekilde tespitini gerektirir. Burada karşımıza çıkan en önemli sorun ipliğin her yerinde inceliğinin homojen (eşit) olmamasıdır. Her iplikte mutlaka bir miktar düzgünsüzlük mevcuttur. Düzgünsüzlüğün derecesi ipliğin ince kalın yerlerinin miktarına bağlıdır. Ayrıca ipliklerde tam dairesel bir çapın mevcut olmaması çap ölçümünün mevcut aletler yardımıyla tespitini zorlaştırmaktadır. Bu sebeple ipliklerde çap ölçümü yerine daha kolay ve sağlıklı bir şekilde inceliği ifade etmeye yarayan numaralandırma sistemi kullanılmaktadır. Numaralandırma sisteminde ipliğin iki özelliğinden ağırlık ve uzunluğundan faydalanılır. Bu özelliklerin (ağırlık ve uzunluğun) tespitinin kolay olması da ayrıca bir avantaj sağlamaktadır.
    Bir ipliğin numarası, bu iki özellik arasındaki oranı ifade eder. Yani ipliğin incelik derecesini gösterir.
    Örneğin ; aynı uzunlukta olan iki iplikten çapı geniş olan iplik daha ağırdır.Bunun gibi aynı ağırlıkta olan iki iplikten çapı küçük olanı daha uzundur.

    3.1. İplik Numaralandırma Sistemleri

    İpliğin incelik derecesini tespit ederken kullanılan numaralandırma sistemleri iki temel prensibe dayanır. Bunlar:
    1 -) Uzunluk prensibine dayanan numaralandırma yöntemi
    2 -) Ağırlık prensibine dayanan numaralandırma yöntemi

    3.1.1. Uzunluk Prensibine Göre Numaralandırma Yöntemi

    Bu yöntemde iplik numarası birim ağırlıktaki uzunluk miktarı ile ifade edilir. Sabit olarak tespit edilen ağırlık birimi kaç uzunluk birimine denk geliyorsa ipliğin numarası o kadardır. Bu ifadeyi formulize edersek;
    Uzunluk L Numara = -------------- = -----
    Ağirlik G

    Uzunluk prensibine göre yapılan numaralandırma yöntemi kullanılacak olan ağırlık ve uzunluk birimleri sistemine göre kendi arasında üç ana gruba ayrılır. Bunlar:

    A-) Metrik numaralandırma yöntemi [ Numara metrik (Nm) ]
    B-) Fransız “ “ [ Numara Fransız (Nf) ]
    C-) İngiliz “ “ [ Numara İngiliz (Ne) ]


    3.1.1.1.Metrik Numaralandırma Yöntemi

    İpliğin 1 g olarak alınan birim ağırlığına karşılık gelen uzunluk miktarına denir. Numara metrik olarak ifade edilir ve (Nm) sembolüyle gösterilir. Bu sistemde SI (Sistem internasyonal) birim sistemi kullanılır. SI Birim sistemi dünyada ortak olarak kabul edilmiş birim sistemidir. Uluslararası geçerliliğe sahiptir. Ağırlık gram, uzunluk ise metre cinsinden ifade edilir.

    Nm= Uzunluk = L = km = m = mm
    Ağırlık G kg g mg

    L=İpliğin uzunluğu (Lanze)
    G=İpliğin ağırlığı (Geuicht)

    Metre ve gramın ast ve üst katları da kullanıldığından birimlere dikkat edilmelidir. Şayet ağırlık gram cinsinden verilmişse uzunluk da metre cinsinden alınmalıdır.

    Metrenin Üst katları Gramın Üst katları

    1 Dekametre = 10 m 1 Kilogram =1000Gram
    1 Hektometre = 100 m
    1 Kilometre =1000m

    Metrenin Ast katları Gramın Ast katları

    1 Desimetre = 0,1m 1 Desigram =0,1 gram
    1 Santimetre = 0,01m 1 Santigram =0,01gram
    1 Milimetre = 0,001m 1 Miligram =0,001gram

    Dikkat edilmesi gereken husus; bütün uzunluk numaralandırma yöntemlerinde numara sembolü numara değerinin önüne yazılır.
    Nm50 → Doğru, 50 Nm → Yanlış

    Örnek 6 :
    5000 metre uzunluğunda ve 100 g ağırlığında olan ipliğin numarasını Nm cinsinden hesaplayınız.

    Çözüm :
    Uzunluk = 5000m
    Ağırlık = 100g
    I. Yol
    Nm = L/G = 5000 / 100 = 50
    Nm 50 bulunur. Bu, ağırlığı 1 g olan ipliğin, uzunluğu 50 m demektir. Yani 50 metresi 1 gram gelen ipliktir.
    II.Yol
    5000m 100g ise
    X 1g
    100 x X = 5000 x 1
    X = 5000 / 100 = 50 ⇒ Nm 50

    Örnek 7 :
    Ağırlığı 50 g gelen ipliğin numarası Nm 20 dir. Bu ipliğin uzunluğunu hesaplayınız.

    Çözüm :
    Ağırlık = 50 g
    Nm =20
    Uzunluk = ?
    Nm = L / G
    Nm = 20 ⇒ 20 = L / 50
    L = 50 x 20 = 1000 m dir.

    3.1.1.2 . Fransız Numaralandırma Yöntemi

    İpliğin 0,5g olarak alınan birim ağırlığına karşılık gelen uzunluk miktarı numara Fransız (Nf) olarak tanımlanır. Metrik numaralandırma sistemi olan numara metrik ile karşılaştırdığımızda numara Fransız, numara metriğin yarısı kadardır.Yani, Nf x 2 = Nm ifadesi yazılabilir. Buradan;
    Nf = Nm / 2 ⇒ Nf = 0,5 x L / G
    olur.

    Örnek 8:
    Uzunluğu 5000m ve ağırlığı 100g olan ipliğin numarasını Nf cinsinden hesaplayınız.

    Çözüm :
    L = 5000m
    G=100g
    I.Y o l:
    Nf = 0,5 x L = 0,5 x 5000 = 25 yani Nf 25 olur.
    G 100
    II.Y o l:
    5000 m’ si 100g ise
    X 0,5g
    100X = 5000 x 0.5
    100X = 2500
    X = 2500 / 100 = 25 Nf 25 bulunur.
    III.Y ol :
    Nm = L / G = 5000 / 100 = 50
    Nm=50
    Nf =Nm / 2 = 50 / 2 = 25 bulunur.
    Buradan da Nf 25 olur.


    3.1.1.3 . İngiliz Numaralandırma Yöntemi
    Bu numaralandırma sistemi adından da anlaşılacağı üzere İngilizlerin kullandığı bir sistemdir. Pamukla ilgili numara hesaplarında özellikle numara ingiliz (Ne) kullanılmaktadır. Halen geçerliliğini koruyan ve dünya genelinde kabul gören bir sistemdir. Bu sistemde İngiliz ağırlık - uzunluk birimleri kullanılmaktadır. Temel ağırlık birimi Libre (Pound) ve temel uzunluk birimide Hank’dır.

    Numara İngiliz (Ne) : Bir Librelik (Pound’luk) iplik ağırlığına karşılık gelen Hank cinsinden uzunluk değerine Numara İngiliz (Ne) denir.

    Ne = Hank / Libre 1 Libre = 453,6g ≅ 454g alınır.
    1 Libre = 16 oz (Ouce) = 7000grain (gr)
    Uzunluk birimleri = Hank → Yarda → İnch
    - 1 İnch = 2,54cm
    - 1 Yarda (yd) = 0,914m
    - 1 Hank (hk) = - Pamuk ipliğinde 840 yarda = 768m
    - Kanmgarn “ 560 “ = 512m
    - Keten “ 300 “ = 274,2m
    - Streichgarn “ 256 “ = 234m
    Numaralandırma sistemlerinin birbirine çevrilmesi
    İplik numaralamada kullanılan sistemler birbirine çevrilebilir.
    Nm = 1.693 x Ne ⇒ Ne = 0,59 x Nm
    1,69’un elde edilmesi;
    768 = m =1,693
    454 g
    0,59’un elde edilmesi;
    454 = g = 0,59
    768 m
    Yardımcı bilgiler :
    Inch ( “ ) = 2,54 cm
    Foot ( ft ) =12 inch =30,4 m
    Yarda ( yd ) = 3 ft = 91,44 cm
    Hank ( hk ) = 840 yd = 768 m
    Ounce (oz ) =1 / 16 libre (lb)
    Grain ( gr ) = 1 / 7000 lb
    840 yd x 0,914 m = 767,76 ≅ 768 m

    3.1.1.3.1 İngiliz Pamuk Numaralandırma Yöntemi (Numara İngiliz Pamuk Nec)

    1 Pound ağırlığa denk gelen ipliğin hank cinsinden uzunluğuna denir.

    Numara İngiliz pamukta ;
    1 hank = 840yd = 840 x 0,914 = 768m
    1 Pound = 453,6 ⇒ 454g

    İngiliz numaralandırma yöntemlerinde lb değeri değişmez.Değişken olan sadece 1 hk’ a karşılık gelen yd değerleridir.
    Nec = L / G = hank / libre

    Örnek 9 :
    20000 yd uzunluğunda ve 3 lb ağırlığında olan bir ipliğin İngiliz pamuk numarası (Nec) kaçtır?

    Çözüm :
    Nec’de 1 hk = 840 yd ise
    20000 yd ⇒ 20000 / 840 = 23,8 hk eder.
    I.Y o l :
    Nec = L / G = hk / lb ⇒ 23,8 / 3 = 7,9
    Nec 7,9 bulunur
    II.Y o l :
    23,8 hk 3 lb ise
    X 1 lb
    3X = 23,8 x 1 X = 23,8 / 3 = 7,9
    Nec 7,9 bulunur.

    Örnek 10 :
    5000 m uzunluğunda ve 100g ağırlığındaki ipliğin Nec değeri kaçtır ?

    Çözüm :
    1 hk = 840 yd = 768m olduğuna göre
    Uzunluk birimi dönüşümü :
    768m 1 hk ise
    5000m X
    X x 768 = 5000 x 1
    X = 5000 / 768 = 6,51 hk

    Ağırlık birimi dönüşümü:
    1 lb = 453,6 g olduğuna göre
    453,6 g 1 lb ise
    100 g X
    453,6 x X = 100 x 1
    X = 100 / 453,6 = 0,220 lb buradan da
    Nec = L / G = 6,51 / 0,220 = 29,59 ≅ 29.6 bulunur.
    Nec 29,6 olur.
    Veya;
    Nm = L / G = Uzunluk / Ağırlık
    Nm = 5000 ⇒ Nec =50 x 0,59 = 29,5 bulunur.
    100
    Burada 0,59 sayısı dönüşüm katsayısı olarak kullanılmıştır. Böylece hesaplama işlemini basitleştirilmiş olur. Bunun için öncelikle ipliğin Nm değerini bulup sonra bu değeri 0,59 dönüşüm kat sayısıyla çarpıp ipliğin değer Nec değeri bulunur.

    Aynı şekilde Nec den Nm’ye dönüşüm içinde Nec değerini 1,693 dönüşüm kat sayısıyla çarpıp ipliğin Nm değeri bulunabilir.

    Örnek 11 :
    Nm 34 İpliğin değeri Nec kaçtır ?

    Çözüm :
    Nm = 34
    Nec = ?
    Nec = 0,59 x Nm = 0,59 x 34 ⇒ Nec 20 bulunur.

    Örnek 12:
    Nec 30 İpliğin Nm değeri kaçtır?

    Çözüm :
    Nec =30
    Nm= ?
    Nm= Nec x 1,693 = 30 x 1,693 = 50,79 buradan da
    Nm ≅ 51 bulunur
    Nec 10 İfadesi 10 hankı 1 libre gelen ipliğin inceliğini ifade eder.
    10 hk → 10 x 840 yd → 8400yd x 0,914m → 7680m
    Nm 10 ifadesi ise 10 metresi 1 g gelen ipliğin inceliğini ifade eder.

    3.1.1.3.2. İngiliz Kammgarn Yün Numaralandırma Yöntemi

    Burada kullanılan yöntem ve mantık İngiliz pamuk numaralandırma yöntemiyle aynı olup değişen sadece 1 hk karşılık gelen yarda değeridir.

    Yardanın metre olarak karşılığı hiç bir sistemde değişmez. 1 yarda bütün yöntemlerde 0,914 m olarak alınır.

    İngiliz Kammgarn yün numaralandırma yöntemi Nek ile sembolize edilir. Ne İngiliz numarasını ifade eder. Kullanılan yöntemin sembolü ise indis olarak alta yazılır; Nec, Nek gibi.


    Örnek 13 :
    20000 yd uzunluğunda ve 3 lb ağırlığında olan ipliğin numara İngiliz kammgarn değeri kaçtır ?
    Çözüm :
    Bu yöntemde ;
    1 hk = 560 yd olduğuna göre, uzunluk birimi dönüşümü
    560 yd 1 hk ise
    20000 yd X
    X x 560 = 20000 x 1
    X = 20000 / 560 = 35,7 hk
    Nek = L / G = hk / lb = 35,7/3 = 11,9 ⇒ Nek11,9

    Örnek 14 :
    Nek10 İfadesinin açıklamasını yapınız.

    Çözüm :
    Nek10 = İngiliz Kammgarn numaralandırma yöntemi olup 10 hk’ı 1 lb olan ipliğin incelik değerini verir.
    10 hk = 10 x 560 yd = 5600 yd x 0,914 m ≅ 512 m
    Metresi 1 lb yani 453,6 g olan iplik Nek 10 ile ifade edilir.

    Örnek 15 :
    4500 metresi 120g gelen ipliğin Nek değeri kaçtır ?

    Çözüm :
    L = 4500m
    G = 120g
    Nek = ?
    Uzunluk birim dönüşümü Ağırlık birim dönüşümü
    512 m 1 hk ise 453,6g 1 lb ise
    4500 m X 120g X
    X = 4500 / 512 = 8,79 hk X = 120 / 453,6 = 0,265

    Nek = L / G = 8,79 / 0,265 = 33,295 ≅ 33,3
    Nek 33,3 olur.

    Bu sistemde de bir dönüşüm katsayısı kullanmak istenirse önce iplik numarasını Nm cinsinden bulup sonra bu numara değeri 512 / 453.6= 0,886 değeriyle çarparak ipliğin Nek değeri bulunur.

    Örnek 16 :
    Nm 30 ipliğin Nek değerini ve Nek 30 ipliğin Nm değerini hesaplayınız.

    Çözüm :
    Nek = Nm x 0,886 = 30 x 0,886 = 26,58 ≅ Nek 26,6
    Nm= Nek x 1,128 = 30 x 1,128 = 33,84 ≅ Nm 33,8

    Bir örneğe bu metoda uygularsak:
    Uzunluk (L) = 7000m
    Ağırlık (G) = 150g
    Nek = ?
    Nm = L
    G
    Nm = 7000 = 46,6
    150
    Nek = 46,6 x 0,886 = 41,28 ≅ Nek 41,3 bulunur.

    3.1.1.3.3 İngiliz Keten Numaralandırma Yöntemi

    İngiliz keten numaralandırma yöntemi numara İngiliz keten olarak adlandırılır. Ve NeL ile gösterilir. Buradaki L harfi ketenin İngilizce karşılığı olan Linen’den gelir.Bu yöntemin de diğer İngiliz sistemlerinden mantık olarak farkı yoktur.Tek fark olarak bu yöntemde 1 hk = 300yd karşılık gelmektedir. Bu da;
    300 x 0,914m = 274,2 metredir.

    Örnek 17 :
    25000 yd uzunluğunda ve 4 lb ağırlığındaki ipliğin NeL değeri kaçtır ?



    Çözüm :
    Uzunluk dönüşümü
    300 yd 1 hk ise
    25000yd X
    X = 25000 / 300 = 83,3 hk

    NeL = L ⇒ NeL = 83,3 = 20,825 ≅ NeL =20,8 bulunur.
    G 4

    NeL 10 ifadesi 10 hankı veya 274,2m si 1 libre yani 453,6g olan iplik inceliğini ifade eden değerdir.

    Örnek 18 :
    5500 metre uzunluğunda ve 200g ağırlığında olan ipliğin numarasını NeL cinsinden hesaplayınız.

    Çözüm :
    Birim uzunluk dönüşümü Birim ağırlık dönüşümü
    274,2 m’si 1 hk ise 453,6 g 1 lb ise
    5500m X 200g X
    X = 5500 = 20,06 ≅ 20 hk X = 200 = 0,44 lb
    274,2 453,6

    L = 20 hk
    G = 0,44 lb
    NeL = ?
    NeL = L / G = 20 / 0,44 = 45,45 buradan da
    NeL 45,5 bulunur.
    Bu yöntemde de bir dönüşüm formülü kullanacak olursak:
    L=5500m
    G= 200g
    NeL = ?
    Nm =L = 5500 = 27,5
    G 200
    NeL = 27,5 x 1,655 = 45,5 bulunur
    Buradaki
    453,6 / 274,2 = 1,655 sayısı Nm’den NeL’ye dönüşüm katsayısıdır.
    Bunun gibi NeL’den Nm’ye dönüşüm katsayısı ise
    274,2 / 453,6 = 0,60 dır.

    Katsayılar hesaplanırken yapılan işlem, sadeleştirme yaparak işlemleri kolaylaştırmaktan ibarettir.

    3.1.1.3.4. İngiliz Streichgarn (Straygarn) Numaralandırma Yöntemi

    Bu yöntemde 1 hank =256 yardaya ve o da 234 metreye karşılık gelir.Sembolü New‘dir. Mantık olarak diğer İngiliz sistemleriyle aynıdır.

    Örnek 19 :
    Uzunluğu 26000 yd ve ağırlığı 4 lb olan ipliğin New değeri nedir ?

    Çözüm :
    Uzunluk (L) =26000 yarda (yd)
    Ağırlık (G)= 4 libre (lb)
    New = ?
    26000 yd ⇒ 26000 = 101,6 hk
    256

    New = L = 101,6 = 25,4 ⇒ New 25,4
    G 4

    Örnek 20 :
    Uzunluğu 2500 m ve ağırlığı 150 g olan ipliğin numarasını New cinsinden hesaplayınız.

    Çözüm :
    L = 2500m
    G = 150g
    New = ?


    Birim uzunluk dönüşümü Birim ağırlık dönüşümü
    234m 1 hk ise 453,6g 1 lb ise
    2500m X 150g X
    234 x X = 2500 x 1 453,6 x X = 150 x 1
    X = 2500 / 234 X = 150 / 453,6 = 0,33 lb
    X=10,68 ≅ 10,7 hk
    New = L / G = 10,7 / 0,33
    New 32,4

    3.2 Ağırlık Numaralandırma Yöntemleri

    Bir ipliğin birim uzunluk değerine karşılık gelen birim ağırlık değeri o ipliğin ağırlık numaralandırma yöntemine göre, incelik değerini ifade eder.
    Ağırlık numaralandırma yönteminde 2 sistem kullanılır. Bu sistemler;

    1-) Tex numaralandırma sistemi (Tex; Ttx )
    2-) Denye numaralandırma sistemi (Denier; Td )

    3.2.1 ) Tex Numaralandırma Sistemi

    1000m iplik uzunluğuna karşılık gelen gram cinsinden ağırlık değerine o ipliğin tex numarası denir.

    tex= Ağırlık(G) x1000 = G x 1000
    Uzunluk (L) L











    Tablo 1 : Tex’in katları ve kullanım yerleri
    Tex’in
    Katları Sembolü BirimUzunlukları
    Kullanım Yeri
    Birim Uzunlukları

    Kilotex
    Hektotex
    Dekatex
    Tex
    Desitex
    Santitex
    Militex Ktex
    Htex
    Dtex
    tex
    Dtex
    Ctex
    mtex 1m – 1g
    10m – 1g
    100m – 1g
    1000m-1g
    10000m-1g
    100000m-1g
    1000000m-1g Şerit ve Bant


    Bütün iplikler
    Bütün Sentetikler

    Liflerde 1000g/1000m 100g/1000m 10g/1000m 1g/1000m 0,1g/1000m
    0,01g/1000m
    0,001g/1000m


    Örnek 21 :
    800m uzunluğundaki bir ipliğin ağırlığı 24g ise tex numarası kaçtır ?

    Çözüm :
    L = 800 m
    G = 24 g
    tex = ?
    tex = G x 1000 = 24 x 1000 = 30 tex
    L 800

    Ağırlık numaralandırma sistemlerinde numara değeri numara sembolünden önce yazılır. Örneğin: 20 tex, 50 tex, 30 denye, 50 denye v.b.

    Örnek 22 :
    Tex numarası 15 olan bir ipliğin 6000 m’sinin ağırlığı kaç gramdır.

    Çözüm :
    15 tex
    L = 6000m
    G= ?
    Tex = G x 1000
    L


    G = tex x L
    1000
    G = ( 15 x 6000 ) / 1000 ⇒ G = 90g bulunur.

    Örnek 23 :
    Ağırlığı 100g ve uzunluğu 1000000m olan bir lifin tex değeri kaçtır?

    Çözüm :
    tex= G x 1000
    L

    tex= 100 x 1000 = 0.1 tex
    1000000

    Buda 1 dtex’e karşılık gelir

    3.2.2.Denye Numaralandırma Sistemi

    Denye devamlı ve tek liflerin incelik ifadelerinde kullanılan bir sistemdir. Sembolü (Td)’dir.

    1 Denye 9000metre uzunluğundaki ipliğin gram cinsinden ağırlık değeridir. tex sistemi ile aynı mantığa dayanır. Farklı olan sadece birim ağırlık değerlerine karşılık gelen uzunluk miktarıdır.

    Yani 9000 metre iplik 1 gram ağırlığa sahipse bu ipliğin numarası 1 Td olarak ifade edilir.
    Denye (Td) = Ağırlık x 9000 = G x 9000
    Uzunluk L

    Denye’nin orijinal yazılışı Denier’dir.

    Örnek 24 :
    100 metre uzunluğundaki bir ipliğin ağırlık değeri 2gram ise bu ipliğin denye numarası kaçtır?

    Çözüm :
    L= 100 metre
    G= 2g
    Td = ?
    I. Yol :
    Td= G x 9000
    L
    Td= 2 x 9000
    100
    Td = 180denier bulunur.
    II.Yol :
    100 m 2 g ise
    9000 m X
    9000 x 2 = 100 x X
    X = 18000 = 180denier bulunur.
    100


    Örnek 25:
    Denye numarası 30 olan ve 80g gelen ipliğin uzunluğu kaç metredir?

    Çözüm :
    Td = 30denier
    G = 80g
    L = ?
    Td = G x 9000 ⇒ L = G x 9000
    L Td

    L = 80 x 9000 = 720000 = 24000 m
    30 30

    Örnek 26 :
    Denye numarası 180 olan ve 12000 m uzunluğa sahip ipliğin ağırlık değerini g olarak bulunuz?

    Çözüm :
    Td=180denier
    L=12000 m
    G=?
    Td = G x 9000
    L
    G = Td x L
    9000
    G = 180 x 12000 = 240g
    9000

    Tex ve Denyenin Birbirine Dönüştürülmesi

    Örnek 27 :
    200 tex numarada bir materyalin denye cinsinden numarası kaçtır?

    Çözüm :
    200 tex = 200 gramı 1000 metre gelen materyaldir.
    200 g 1000m ise
    X 9000 m
    1000 x X = 200 x 9000
    X = 200 x 9000 = 1800000 = 1800 denier
    1000 1000


    Örnek 28 :

    100 denye kaç tex’e karşılık gelmektedir?

    Çözüm:
    100 denier = 100 gramı 9000 metre olan materyaldir.
    100g 9000m ise
    X 1000 m
    9000 x X = 100 x 1000
    X=100000 = 11,11 tex
    9000
    Buradan da;
    1 tex → 1g 1000m
    1 denye → 1g 9000m
    1 denye = tex x 9
    1 denye = 9 tex
    1 tex = 0,11 denye
    tex = denye x 0,11 yazılabilir.

    Uzunluk Numaralarının Birbirine Dönüştürülmesi

    Burada kullanılan temel prensip önce farklı numaraları aynı uzunluk ve ağırlık cinsinden ifade etmek sonrada numara dönüşümünü yapmaktır.

    Örnek 29 :
    Nm 50 numaraya sahip bir ipliğin Nec ve Nek cinsinden numara değeri kaçtır?

    Çözüm :
    Nm 50= 50 metre uzunluğu 1 gram gelen ipliktir.
    Nec ⇒ 1 hankı = 840 = 768m ve 1 lb, yani 453,6 g gelen ipliktir.
    Nek ⇒ 1 hankı = 560 yarda = 512m ve 1 lb, yani 453,6 g gelen ipliktir.

    1 hk 768 m ise
    X 50m
    768 x X = 50 x 1
    X = 50m / 768m = 0,065hk

    1 lb 453,6 g ise
    X 1 g
    453,6 x X = 1 X 1
    X = 1g / 453,6g = 0,0022 lb

    Nec = L / G = hank / libre
    Nec = 0,065 hk / 0,0022 lb = 29,5
    Veya dönüşüm katsayısı kullanılarak yapılır.
    Nec = Nm x 0,59
    =50 x 0,5
    = 29,5 bulunur
    Nec 29,5

    Nek için;
    512 m 1 hk
    50 m X
    X = 50 / 512 = 0,0976 hk
    1 lb 453,6 g
    X 1 g
    X = 1g / 453,6 = 0,0022 g
    Nek = L / G
    Nek = 0,0976 / 0,0022 = 44,3
    Nek 44,3
    Veya dönüşüm katsayısıyla;
    Nek = Nm x 0,886 = 50 x 0,886 = 44,3
    Nm 50 = Nec = 29,5 = Nek 44,3

    Örnek 30 :
    Nec = 30 numara ipliğin Nm, Nf ve Nec cinsinden değerleri nelerdir?

    Çözüm:
    Nec = 1 libresi, yani 453,6 gram ⇒ 30hank yani;
    30 x 768= 23040 metre olan ipliktir.
    Nm = L / G = 23040 / 453,6 = 50,79 ≅ 50,8 dir.
    Nec 30 = Nm 50,8

    Nf için;
    Nf = (L / G) x 0,5 veya Nm / 2 ‘dir.
    Nf = 23040 / 453,2 x 0,5 = 25,4 veya Nf = 50,8 / 2 = Nf 25,4 olur.

    NeL için:
    Nec 30 = 30 hk = 25200 yd’dır.
    Nec sisteminde 1 hk 300 yd olduğuna göre hak = 25200 / 300 = 84
    Nec ’deki 30 hank NeL’de 84 hk karşılık gelir.
    Buradan da;
    NeL = L / G = 84 / 1 = 84 bulunur.
    Nec 30 = NeL 84

    Uzunluk Ve Ağırlık Numaralarının Birbirine Dönüşümü

    Örnek 31 :
    Nm 50 değerinin tex ve denye cinsinden karşılığı kaçtır?

    Çözüm :
    Nm50 = 50 metresi 1 g gelen ipliktir.
    Tex= G x 1000 = 1 x 1000 = 20 tex
    L 50
    Denye= G x 9000 = 1 x 9000 =180 denier
    L 50

    Örnek 32 :
    NeK 50 numarada bir ipliğin tex ve denye cinsinden numarası nedir?

    Çözüm :
    NeK 50 = 50 hk yani;
    50 x 560 x 0,914m = 25592 m’si 1 lb = 453,6 g gelen ipliktir.
    Tex = G x 1000 = 453,6 x 1000 ⇒ 17,7 tex
    L 25592

    Denye = G x 9000 = 453,6 x 9000 ⇒ 159,5 denier
    L 25592


    Örnek 33 :
    75 tex bir ipliğin NeC ve Nm karşılığı nedir?

    Çözüm :
    75 tex → 75 gramı 1000m gelen ipliktir.
    Nm = L = 1000 = 13,33
    G 75
    75 tex = Nm 13,33


    NeC için;
    768m 1 hank ise
    1000m X
    X = 1000 / 768 = 1,3 hank

    453,6g 1 lb ise
    75g X
    X = 75 / 453,6 = 0,16 lb
    NeC = L / G = 1,3 / 0,16
    NeC 8,12

    Bu dönüşümler kullanılarak bütün ağırlık ve uzunluk numaralarını birbirine dönüştürülmesinde kullanılabilecek bir tablo hazırlanabilir.Bu tablonun bir tarafına istenen numara diğer tarafına ise aranan numara sembolleri yazılarak kullanılır.




















    4.ÇEKİM

    4.1. Çekim Hesapları

    Çekim : Silindirler arasındaki hız farkından dolayı malzemenin inceltilmesi işlemine çekim denir.
    d3 d2 d1

    ttttn

    Malzeme
    Akış yönü
    n3 n2 n1


    d3 = d2 = d1 = silindir çapları
    n1< n2< n3 ( n1, n2, n3 silindir devirleri )

    VT → Toplam Çekim
    VT = Vön x Vana
    Vön = Ön çekim anlamındadır. d1 ile d2 arasında gerçekleşir.Ana çekimden daima düşüktür.
    Vana = Ara çekim anlamındadır. d2 ile d3 arasında gerçekleşir. Esas çekimde denilebilir.

    Çekim gerçekleşirken ekartman ayarlarının çok muntazam yapılması gerekir. Ekartman ayarının kısa olması halinde lifler düzgün bir çekime uğrayamadığı için tıkanmalar olacaktır. Ekartman ayarının açık olması halinde; lif boyları kısa gelecek ve düzgün bir çekim elde edilmeyecektir.

    Çekim Oranı : Hammaddenin cinsine, kalitesine ve istenilen numaraya göre değişir.
    Çekim → V ile gösterilir.



    G e n e l f o r m ü l l e r :

    Çıkan numara
    1- Çekim (V ) = -------------------
    Giren numara

    Çıkan Numara
    2- Çekim (V) = -------------------- x D
    Giren Numara

    D → Dublaj


    Çıkış Silindirinin Çevresel Hızı
    3- Çekim (V) =-------------------------------------------
    Giriş Silindirinin Çevresel Hızı
    ( Mekanik Çekim )


    3,14 x d x n π = 3,14
    Çevresel Hız = ------------------- d= Silindirin çapı (mm)
    1000 n= Silindirin devri (r / min)

    Çıkan Numara 100 - P
    4- Çekim (V) =---------------------- x -----------
    Giren Numara 100


    Çekim, şerit numaralarından hesap edilebildiği gibi kinematik şema üzerinden de hesaplanabilir.

    Örnek 33 :
    Ne 0,00150 vatkadan Ne 0,135 tarak şeridi üretilecektir. Çekim ne olmalıdır?

    Çözüm :
    Çıkan numara : Ne 0,135
    Giren numara : Ne 0,00150



    Çıkan Numara (Ne) 0,135
    Çekim (V) =---------------------------- = ------------ = 90
    Giren Numara (Ne) 0,00150

    Çekim (V) = 90 bulunur.

    Örnek 34 :
    Tarak makinasından çıkan şerit numarası Ne 0,15 çekim (V) 96 olduğuna göre vatka numarası kaçtır?

    Çözüm :
    Çıkan numara = Ne 0,15
    Çekim (V) = 96
    Giren numara = ?

    Çıkan Numara (Ne)
    Çekim (V) =----------------------------
    Giren Numara (Ne)

    Ne 0,15
    96= --------- ⇒ X = Ne 0,00150 Vatka numarası
    X


    Örnek 35 :
    Cer şeridinin numarası Nm 0,135 , fitil numarası Nm 0,80 olduğuna göre fitil makinesindeki çekimi hesaplayınız?

    Çözüm :
    (Ç.N.) Çıkan numara = Nm 0,80
    (GN.) Giren numara = Nm 0,135
    Çekim (V)= ?

    (Ç.N) Çıkan Numara Nm 0,80
    Çekim (V)=---------------------------------- = ------------- = 5,92
    (G.N) Giren Numara Nm 0,135

    V= 5,92 bulunduğundan V ≅ 6 alınır.

    Örnek 36 :
    İplik numarası Ne 30, fitil numarası Ne 1,20 ise iplik makinasında çekim kaçtır?

    Çözüm :
    İplik numarası (Ç.N) = Ne 30
    Fitil numarası (GN) = Ne 1,20
    Çekim (V)= ?

    Çıkan Numara Ne Ne 30
    Çekim (V)= ------------------------------- ⇒ V = ------------ ⇒ V=25 bulunur.
    Giren Numara Ne Ne 120


    4.2. Çekimde Dublajın Hesaba Katılması

    Dublaj : Dublaj en az iki veya daha fazla şeridin birleştirilerek tek şerit haline getirilmesidir Cer makinası, şerit birleştirme makinesi, vatkalı cer makinasında kullanılır
    Cer makinasında dublaj sayısı =6 , 8
    Vatkalı cer makinasında dublaj sayısı = 6
    Şerit birleştiricide dublaj sayısı = 16 , 20 , 24

    Bu değerler tercih edilen dublaj sayıları olup ihtiyaca göre değişebilir. Genellikle dublaj sayısı çekime eşit olur.Giren numara, çıkan numaraya eşit olunca dublaj sayısını çekim olarak ifade edebiliriz.

    Çıkan Numara
    Çekim (V)= -------------------------- x D
    Giren Numara






    4.3. Mekanik Çekim

    Makina üzerinde hesaplanan çekimdir.

    Giriş Silindirinin Çevresel Hızı
    Mekanik Çekim= -----------------------------------------------------
    Çıkış Silindirinin Çevresel Hızı


    Çevresel hızı : Birim zaman içerisinde kat edilen birim uzunluk cinsinden olan mesafedir.

    3,14 x d x n π=3,14
    Çevresel Hız= -------------- d=Silindirin çapı (mm)
    1000 n=Silindirin devri (r / min)


    Örnek 37 :
    Çapı 80 mm devri 1000 r / min olan silindirin çevresel hızı nedir?

    Çözüm :
    Çevresel Hız → Ç.H
    d = 80mm
    n = 1000 r / min
    Ç.H=?

    π x d x n 3,14 x 80 x 1000
    Çevresel Hız= ------------------ = ---------------------- = 251,2 m / min
    1000 1000









    Örnek 38 :

    Şekil 2






    Yukarıda verilen ölçüler iplik makinesine (Ingolstand) aittir. Bu değerler doğrultusunda çekimi hesaplayınız?

    Çözüm :
    9,404 x 25 x 3,14
    d1 Ç.H = ---------------------- = 0,74 m/min
    1000

    9,404 x 25 x 3,14
    d2 Ç.H = ---------------------- = 0,74 m/min
    1000

    123,88 x 27 x 3,14
    d3 Ç.H = ---------------------- = 10,50 m/min
    1000

    d 2 x Ç. H 0,73
    Ön çekim Vön = ------------- = ------- = 1
    d1 x Ç. H 0,73

    d2 x Ç.H 10,50
    Esas çekim Vesas= ----------------- = --------- = 14,38
    d3 x Ç.H 0,73

    Toplam Çekim = Vön x V esas
    Toplam Çekim= 1 x 14,3 = 14,3 kez

    4.4. Döküntünün Çekime Etkisi
    Makinaya beslenen mamul ile makineden alınan mamul miktarı her zaman aynı değildir. Bunun sebebi; makina işlevini sürdürürken kısa liflerin ve yabancı maddelerin, mamul üzerinden uzaklaşmasıdır. Bunlara döküntü denilir ve çekimi etkiler.

    Döküntü yüzdesi ;









    Genel olarak;

    Çıkan Numara 100-P
    Çekim = ------------------------- x ---------- formülü kullanılır.
    Giren Numara 100


    Örnek 39 :
    Vatka numarası Ne 0,00130 , tarak şerit numarasının Ne 1,150 olması isteniyor. Döküntü oranı %5 dir. Bu bilgiler doğrultusunda verilecek mekanik çekimi hesaplayınız.

    Çözüm :
    Çıkan Numara = Ne 0,150
    Giren Numara = Ne 0,00130
    Döküntü %5

    Çıkan Numara 100-P
    Çekim = ------------------------- x ---------
    Giren Numara 100


    0,150 100-5
    Çekim = -------- x --------- = 109,6 kez
    0,00130 100



    4.5. Kinematik Şema Üzerinden Çekim Hesapları

    Örnek 40 :









    Yukarıdaki bilgiler bir rieter marka bir CER makinesine aittir. Buna göre toplam çekimi hesaplayınız.

    Çözüm :
    52 94 Nw1 36 52
    VToplam = --- x ----- x ------ x ------ x ------
    84 50 Nw2 38 28mm

    Nw1
    VToplam = 2,05 x --------
    Nw2


    Nw1 = 104
    Nw2 = 14
    104
    Vtoplam =2,05 x -------
    14
    Vtoplam=15,23

    Nw1 ve Nw2 için verilen değerler çekimin bulunmasını sağlar. Çekimi değiştirmek istediğimizde sadece bu dişlileri değiştirmek yeterli olacaktır.

    Vön (Ön çekim) daima düşük tutup 1-2 çekim arasında değişir. Esas çekim ön çekime oranla yüksektir.


    Örnek 41 :










    NDD = 60 ( Numara Değiştirme Dişlisi)
    Çıkış Silindirinin Çevresel Hızı
    Çekim = -----------------------------------
    Giriş Silindirinin Çevresel Hızı



    100 150 100 27π
    III. Silindirin çevresel hızı = 2000 x ----- x ----- x ---- x ------
    200 100 80 1000

    = 158,96 ≅ 159 m/min

    Tekstil makinelerinde kullanılan ara dişliler sadece devir iletiminde kullanıldığı için, yani devri değiştirmedikleri için hesaplamalarda dikkate alınmazlar.

    100 150 11 60 25π
    I.Silindirin çevresel hızı = 2000 x ------ x ----- x ---- x---- x ------ = 13,38 m/min
    200 80 121 60 1000

    159
    Çekim = ---------- = 11,9 kez çekim yapılır.
    13,38

    Yanyana 6 bant birleştiğinde, uzunluklar değişmez. Fakat ağırlık 6 kat artar.

    0,120
    Ne = -------- = 0,02 olur
    6


    Çıkış No
    Çekim = ------------- x Katlama Sayısı
    Giriş No


    0,120 6
    Çekim= -------- x 6 = 0,120 x ---- = 6 kat çekim olur.
    0,120 0,120

    60 121 27π 712,8
    ÇT = ----- x ------ x -------- = --------
    Ç.D.D 11 25π Ç.D.D (Nw)

    712,8
    6 = --------- ⇒ Nw = 118,8 ≅119
    Nw


    Döküntü Miktarı = %2 – 3

    6 x 3
    -------- = 0,18 lb (Döküntü miktarı)
    100

    6 – 0,18 = 5,82 lb

    Ya girişi 5,8 lb olarak düşünürüz (Yani giren bantların toplam ağırlığını)
    0,120
    O zaman, Giriş No = -------- = 0,0206 olarak kabul ederiz.
    5,82

    1 x 3
    Yada çıkışı baz olarak , ----- = 0,03 1- 0,003 = 0,97
    100


    0,120
    Gerçek Ne = -------- = 0,123 olur. O halde
    0,97

    Ne 0,120’den 6 bandın girip Ne 0,123 olarak tek bandın çıktığını düşünürüz.




    Örnek 42 :
    Çıkış No=0,130 Çekim miktarını bulunuz.
    Giriş No = 0,130
    Dublaj Sayısı =8
    Döküntü miktarı = %5

    Çözüm :
    0,130 x 8
    Ç = ----------- = 8 mekanik çekim
    0,130

    Ne 0,130 = 0,130 hk

    l lb x 5 0,130 0,136 x 8
    ---------- = 0,05 ⇒ (1 - 0,05) = 0,95 lb ⇒ ------ = 0,136 ⇒ --------- = 8,36 kez
    100 0,95 0,130



    Fiili olarak uygulanması gereken :

    8 x 5
    Çekim = ------ = 0,4 ⇒ 8 – 0,4 = 7,6 ‘lık çekim uygulanmalı
    100

    Çekimin %5 azaltılması gerekir. Buradan da 7,6’lık çekim uygulanmalıdır ki 0,130 Ne’lik bant elde edilir.

    Makinalar üzerinde çekim dişlisi, numara dişlisi ve üretim dişlisi olmak üzere farklı görevlerde değişken dişliler mevcuttur. Bazı makinalarda bir dişli iki dişlinin görevini de yapar. Cer makinesinde çekim dişlisi aynı zamanda üretim dişlisidir.Ama bu her makinada aynı değildir. Örneğin tarak makinasının çekim dişlisi (Nw )ve üretim dişlisi farklıdır.Ancak hesaplama yolları aynıdır.






    5. ÜRETİM HESAPLARI

    5.1. Üretim

    Tekstil işletmesinde bir makinanın birim zamanda ürettiği mamul veya yarı mamul miktarıdır. Makinaların üretimi iki şekilde ifade edilebilir.

    a)Teorik Üretim : Makinenin hiç durmadan çalıştırıldığı varsayılarak yapılan hesapla elde edilen üretim miktarına teorik üretim denir.

    b) Gerçek Üretim : Makinenin çalışma süresi içerisinde duruş ve döküntülerden sonra net olarak elde edilen üretim miktarlarıdır.

    Randıman : Fiili (gerçek) üretimin, teorik üretime oranıdır. Randıman teorik üretimle çarpılırsa fiili üretim bulunmuş olur.

    Örnek 43 :
    %95 Randımanla çalıştığı kabul edilen bir tarak makinesinde 35 kg / h üretim istenmektedir. Makinanın teorik üretimini hesaplayın.

    Çözüm :
    R → Randıman Fiili (gerçek) üretim = ( R - Teorik üretim )

    Fiili Üretim 35
    Teorik üretim = ------------------- = ----- = 36,8 kg / h ‘dır
    Randıman 0,95


    5.2. Fiili Üretim Formülleri

    L → Metre olarak Üretim (m/min)
    R → Randıman (%)
    G → Ağırlık (g)


    L L
    Nm = ---- ⇒ G= ----- ( g / min ) (gram cinsinden 1 dakikadaki üretim)
    G Nm

    L x 60 min
    G = ---------------- = ( g / h ) (gram cinsinden 1 saatteki üretim)
    Nm

    L x 60 min
    G = ---------------------- = ( kg / h ) (kilogram cinsinden 1 saatteki üretim)
    Nm x 1000 kg /g


    Randıman formüle eklenirse :

    G= Pf = Fiili üretim

    R x L x60 R (%) x L(m) x 60 min
    Pf =-------------- =----------------------------
    Nm x 1000 Nm x 1000


    Örnek 44 :
    Bir dakikada 300 m üretim yapan %89 randımanla çalışan ve Nm 0,12 şerit üreten tarak makinesinin bir saatlik üretimini hesaplayınız.

    Çözüm :
    L = 300 m/min
    R = % 89
    Nm = 0,12
    Pf = kg / h

    R x L x 60 % 89 x 300 m/min x 60 min
    Pf =---------------- =-------------------------------------= 13350 kg / h bulunur.
    Nm x 1000 Nm 0,12 x 1000


    Eğer numara Ne olarak verilmiş ise Ne değeri formül içerisinde Nm’ye çevrilerek hesap yapılabilir.

    453,6 767,76 (m)
    Ne = Nm x 0,59 --------------- ⇒ Nm = Ne x 1,693 ------------
    767,76 (m) 453,6 (g)

    veya;

    R x L x 60 x 0,59
    Pf =------------------------- = kg / h
    Ne x 1000

    Çevirme yapmadan üretimi libre ve hank cinsinden hesaplamak mümkündür.

    L (hank) x 60 (min / h)
    G (libre)=------------------------------ = lb/h (1 saatteki üretim lb/h olarak)
    Ne


    Bazı makinaların üretimini arttırmak yer ve zaman tasarrufu yapmak için aynı anda birden fazla üretim yaparlar. Üretim sayısı miktar ile doğru orantılı olduğundan üretim artacaktır.Bu tip makinalara bobin, katlama, büküm, open-end örnek verilebilir.

    Örnek 45 :
    Bobin makinasının bir dakikadaki üretimi 1200 m / min, Ne 24, çıkış sayısı 60 ve randıman 0,90’dır. Bu verilerden yararlanarak makinanın 6 saatlik üretimini hesaplayınız.

    Çözüm :
    L =1200m /min
    Ne 24
    Z =Çıkış sayısı 60
    Randıman %90

    R x L x 60 x 0,59 x Z 1200 x 300 x 0,59 x 60
    Pf= --------------------- ⇒ Pf =0,90---------------------------------
    Ne x 1000 24 x 1000

    6 Saat = 6x60=360 min

    Pf = 573,48 kg/h ⇒ Pf ≅ 574kg/h bulunur.


    Örnek 46 :
    Cer makinasının üretim hızı 600 m / min, Nm 0,150 ve randıman %70 olduğuna göre 8 saatlik üretimini hesaplayınız.

    Çözüm :
    L = 600 m
    Nm = 0,150
    Randıman %70
    8 Saat = 480 min

    R x L x 60 min
    Pf =-----------------
    Nm x1000

    0,70 x 600 x 480 201600
    Pf =- -------------------------- ⇒ Pf = ----------
    0,150 x 1000 150

    Pf = 1344 kg/h (8 Saatlik üretim)





















    6. BÜKÜM HESAPLARI

    Büküm, ipliğin kendi ekseni etrafında kıvrılması olarak tanımlanabilir. Veya, iplik üzerinde belli uzunluktaki helis helezon sayısına büküm denir.
    Büküm / metre = T / m → Tur / metre

    Büküm / inch = T / ”

    Bükümü üç açıdan incelenebilir:

    1-) İpliğin bükülme prensipleri
    2-) İpliğin büküm sayısı ve büküm yönü
    3-) Şema üzerinden büküm hesaplamaları

    6.1 İpliğin Bükülme Prensipleri

    İpliğe asıl büküm, iplik makinasında verilir.İplik büküm almadan önce ince fitildir.

    Open-End iplik makinasında önce açma işlemi yapılır, sonra büküm gerçekleşir.

    Fitilde büküm çok azdır, buna geçici büküm demir. Genel olarak;
    Pamuk iplikçiğinde Köchling formülü,
    T/ ” = α e √ Ne kullanılır.
    Yün iplikçiliğinde ise
    T / m= α m √ Nm’dir.
    α e katsayısı için değerler çözgü-atkı ve trikotaj iplikleri için değişir. Bu değerler aşağıda verilmiştir.

    Çözgü Atkı Trikotaj
    Pamuk α e 4-5 3,2-3,8 - → Kısa stapel pamuklar
    değerleri 3,8-4,5 3,0-3,5 2,5-3 → Orta stapel pamuklar
    3,4-3,8 2,5-3 2,2-2 → Uzun stapel pamuklar


    Şekilde görüldüğü gibi büküm ipliğe
    belli bir noktaya kadar (Yani C noktasına )
    giderek artan bir mukavemet kazandırır,
    sınır noktası C geçildikten sonra iplik
    mukavemetinde düşme gözlenir.



    Örnek 47 :
    Ne 40, α e = 3 olduğuna göre inch’deki bükümü hesaplayınız ?

    Çözüm :
    T/ ”= α e √ Ne
    T/ ” = 3 x √ 40
    T ” = 18,9 tur / “ bulunur.

    Örnek 48 :
    Ne 45, α e = 2,5 ise inch’deki bükümü hesaplayınız ?

    Çözüm :
    T/ ”= α e √ Ne
    T/ ” = 2,5 x √ 45
    T/ ” = 16,77 tur / “ bulunur.

    Değerleri Nm olarak verilirse;

    Örnek 49 :
    Nm 50, α m = 4 ise bir metredeki bükümü hesaplayınız?

    Çözüm:
    T / m = α m √Nm
    T / m = 4 x √ 50
    T / m = 28,3 tur / m bulunur.

    İğ Devrinden Faydalanılarak Bükümün Hesaplanması

    iğ (r / min)
    T/ ”= ----------------------------------------
    Ön silindirin verimi (inch / min)


    İplik makinasında bükümün oluşması : Büküm çıkış silindiri ile kopça arasımda oluşur. Akış halindeki iplik, kopçadan geçerken açı farkında dolayı ve masura ile birlikte dönen kopça tarafından kendi ekseni etrafında bükülür.

    Fitil makinasında bükümün oluşması : Fitil ,çıkış silindirinden sonra kelebeğin içinden geçirilir ve kelebekten makaraya aktarılır.Kelebeğin dönmesiyle silindirden çıkan fitil kıvrılır yani büküm alır.

    Open-end makinasında fitilin oluşması : Makinada taranan şerit tarama tamburundan konik silindire gelir.Burada birleştirilen lifler vakumla emilir, bobine sarılırken büküm alır.

    Örnek 50 :
    İplik makinasında iğ hızı 12000 r / min ön silindirin verdiği uzunluk 20 m / min ise metredeki bükümü hesaplayınız.

    Çözüm:
    N (iğ) 12000 r / min
    T / m = -------- ⇒ T / m =-------------------- = 600 büküm / m
    L 20 m / min



    Örnek 51 :
    Fitil makinasında iğ hızı 750 r / min ve ön silindir çıkış uzunluğu 314 inch / min ise inch’deki bükümü hesaplayınız.

    Çözüm :
    N (ig) 750 r / min
    T / ” = -------- ⇒ T / ” =------------------- = 2,39 büküm / inch
    L 314 inch / min


    Örnek 52 :
    İğ hızı 13500 r / min ön silindirden çıkış hızı 380 inch / min ipliğin mukavemet bükümü nedir?

    Çözüm :
    1 inch 25,4 mm
    380 inch X
    X = 380 inch / min x 25,4 mm
    X = 9652 mm / min
    9652 mm = 9,652 m dir.

    m (iğ) 13500 bük / min
    T / m = ------- = -----------------------
    L 9,652 m / min
    T / m = 1398,7 büküm / m

    6.2. İpliğin Büküm Sayısı ve Yönü

    İpliğe iki yönde büküm kazandırılır.
    1- Sol Büküm → Z İle gösterilir.
    2- Sağ “ → S “ “








    Katlanacak iplikler için 2 tür büküm uygulanır.
    1- İpliklerin bükümü birbirine ters ise; hangisinin bükümü fazla ise onun ters yönünde bükülür.
    2- İplikleri ikisi de aynı yönde bükülmüş ise (örneğin SS) ters (Z) büküm ile bükülür.

    Örnek 53 :

    Yukarıdaki şekile göre inch’ deki büküm değerini hesaplayınız.

    Çözüm :
    Ön silindir bir tur döndüğünde;
    82 50 w2 49 11 63 250
    niğ = ---- -x ----- x ------ x ----- x ----- x ----- x ------
    70 50 w1 45 1 35 35

    w2
    niğ = 180,4 x -------
    w1

    180,4 w2 w2
    T / ”= --------- x ------- ⇒ T / ” = 152,74 x ------ w1 ve w2 değerleri verilerek
    30/25,4 w1 w1 T / ” (inch’deki büküm) bulunur.




    Örnek 54 :
    Rotor hızı = 60000 r / min
    İplik Nm 28
    α m = 140
    Open-end iplik makinası verilerinden T / m, L ‘yi ve üretimi hesaplayınız.

    Çözüm :
    T / m = α m √ Nm = 140 √28 = 741 tur / m

    D rotor L x 60
    L = ---------- P = ---------
    T/m Nm

    60000 r / min 81 x 60
    L = -------------------- P = -----------
    741 bük / m 28

    L = 80,9 ≅ 81m / min P = 173,6 g / h

    Örnek 55 :
    Open-end iplik makinasında aşağıdaki veriler doğrultusunda üretimi hesaplayınız.
    Rotor hızı = 80000 r / min
    İplik Nm 36
    α m = 140
    Randıman %90
    Çıkış sayısı 300

    Çözüm :
    T / m = α m √ Nm
    T / m = 140 x √ 36
    T / m =140 x 6
    T / m = 840 tur / m

    n motor 80000 r / min
    L = ------------ = -----------------------
    T / m 840 tur / min

    L= 95,2 m / min

    R x L x 60 x Z 0,90 x95,2 m x 60 min x 300
    P = --------------- = --------------------------------
    Nm x 1000 36 x 100

    P = 42,84 kg / h


    Örnek 56 :
    İplik makinasında aşağıdaki verilere göre üretimi bulunuz.
    İğ hızı 13000 r / min
    İplik Nm 25
    α m =110
    Çıkış sayısı 600
    R = % 80

    Çözüm :
    T / m = α m √ Nm
    = 110 x √25
    =550 tur /m
    n iğ hızı 13000 r / min
    L = ----------- = ---------------------- ≅ 23,64 m / min
    T / m 550 tur / m

    R x L x 60 x Z 0,80 x 23,64 x 60 x 600
    P = ------------------- = ------------------------------- = 27,23 kg / h
    Nm x 1000 25 x 1000


    6.3. Büküm Dişlisinin Hesaplanması

    Örnek 57 :
    Ön silindir hızı 4,794 r / min
    Ön silindir çapı 25 mm
    α e= 3,2
    İplik Ne 22
    İğ devri 13000 r / min inch’teki büküm ve büküm dişlisini hesaplayınız.

    Çözüm :
    Ön silindirin verdiği uzunluk
    π x d x n 4,749 x 25 x3 ,14
    L = ------------ ⇒ L= -------------------------------
    2,5 mm 25,4mm

    L = 14,68 DW
    T / ”=3,2 x √ 22 = 15,009 ≅ 15 tur / m
    İğ devri 13000 13000
    Büküm = ----------- = -------- = ----------- = 59.04 ≅ Z 59 dişli
    Çıkış hızı 14,68DW 14,68 x 15


    7.DÜZGÜNSÜZLÜK HESAPLAMALARI

    Tekstil işletmesinde şartların (hammadde, makina, klima ve işçilik) her zaman aynı kalmaması dolayısıyla mamul ve yarı mamul üzerinde sık sık deneyler yapılarak kalitesi kontrol edilmelidir. Ölçülen deneyler birbiriyle orantılanmalı ve kalite mamul için dikkate alınmalıdır.
    Düzgünsüzlük değişik yollar ile hesaplanabilir.

    7.1. Standart Sapma Yoluyla Düzgünsüzlük Hesaplanması
    Ne cinsinden ipliğin numarası için 10 ölçüm yapılmıştır.

    Deney sayısı Ölçümler (x-x i) (x-x)2
    1 20 1 1
    2 19,3 0,3 0,09
    3 18,4 0,6 0,36
    4 17,2 1,8 3,24
    5 19,4 0,4 0,16
    6 19,5 0,5 0,25
    7 16,9 2,1 4,41
    8 19,8 0,8 0,64
    9 19,3 0,3 0,09
    10 20,2 1,2 1,44
    190  9  11,68

    x 190
    x = ---- = ----- = 19 ⇒ Ne 19
    n 10


    S2 = (x - x i ) → √1,29 S = Standart sapma
    n – 1 n = Deney sayısı
    S = 1.13 standart sapma Ne = 1,13 x = Ortalama x değeri
    Standart sapma Ne CV = Değişim katsayısı
    CV =
    Ortalama değer Ne
    %CV = S / x → Ne 1,13 / Ne 19
    CV = %5,9

    7.2. Dağılım Aralığı

    Ne cinsinden 10 denemede ipliğin numarası ölçülmüştür. Ölçüm sonuçları Ne olarak verilmiştir.

    20 - 19,3 - 18,4 - 17,2 - 19,4 - 19,5 - 16,9 - 19,8 - 19,3 - 20,2

    İpliğin numaraları Ne 16,5 ile Ne 20,2 arasında değişmektedir. Bir ölçüt ile ifade edildiğinde değişim aralığı ;
    İplik numaraları = Ne yüksek - Ne düşük
    = Ne 20,2 - Ne 16,9
    = Ne 3,3
    Çıkan değer Ne 3,3
    Düzgünsüzlük = ------------------ = ---------- =0,087 ≅ %8,7 bulunur.
    X x 2 Ne19 x 2


    7.3. Sommer Düzgünsüzlüğü

    Ne cinsinden 10 tane numara saptanmıştır.
    Deney sayısı x i 1x-xi1
    1 20,8 1,8
    2 19,4 0,4
    3 18,8 0,2
    4 17,4 1,6
    5 19,8 0,8
    6 19 0
    7 16,8 2,2
    8 21,4 1,4
    9 17,2 1,8
    10 18,6 0,4
     190 10,6

    190
    x = ------- = 19
    10
     Ne 10,6
    Ortalama sapma = x ort =
    10

    x ort = Ne 1,06

    Sommer düz. = Ortalama sapma (Ne)
    Ortalama değer (Ne)
    = Ne 1,06 = 0,056 ⇒ %5,6
    Ne 19
    8. KATLI İPLİKLERİN NUMARALANDIRMASI

    8.1. Uzunluk Numaralandırma Sistemi:

    8.1.1 Eğer Aynı Numarada İki İplik Katlanırsa

    1. İpliğin numarası = Nm1
    2. İpliğin numarası = Nm2
    Nmz = Nm katlı
    Nm1= Nm2 ise
    N m
    Nmz = -------
    2


    Örnek 58 : Nm 50 numarada katlanan iki ipliğin katlanmış numarası nedir?

    Çözüm :
    Nm 50 = 50 metresi → 1g gelen iplik

    Nm 1+Nm 2 ⇒ 50m uzunluğunda ve 2g ağırlığında iplik demektir.
    L 50 m
    Nmz= ----- = ------- = 25
    6 2 g

    Katlanmış iplik numarası Nm 25 olur. .
    Bunu formulize edersek
    İplik Numarası
    Nmz =-----------------------------
    Katlanan İplik Adedi

    Nm
    Nmz = ------ (2 tane aynı numarada bükülen iplik için)
    2


    8.1.2 Eğer Farklı Numarada İki İplik Katlanırsa

    Örnek 59 :
    Nm 1 = 30
    Nm 2 =20
    Nm Katlı=?

    Çözüm :
    Nm2 için;
    20m si 1g ise
    30m si X
    30 x 1
    X = ------- = 1,59
    20

    İki ipliğin uzunluklarını eşitlersek

    30m si 1,5g ise
    10m si X
    10 x 1,5
    X = ----------- = 0,5 g 10m’lik farkın ağırlığı
    30

    Katlı ipliğin uzunluğu 30 m
    Katlı ipliğin ağırlığı 1+1+0,5=2,5g
    L 30
    Nm z = ---- = ------ = 12 buradan Nm z 12 bulunur
    G 2,5


    Örnek 60 :
    Nec 20 Nm20 iki iplik katlanırsa katlı iplik numarası ne olur.

    Çözüm :
    Nec20 = 20 x 768 = 15360 metre uzunluğunda ve 1 lb (453,6g) ağırlığındadır.
    Nm 20 = 20 metre uzunluğunda ve 1 g ağırlığındadır.
    i ) 2 İpliğin uzunlukları eşitlenir.
    ii) 2 İpliğin toplam gramajı bulunur.
    iii) Bulunan değerler formülde yerine konarak sonuç bulunur.
    Nm1 20m si 1 g ise
    15360m si X
    15360m x 1
    X= ---------------- = 768m
    20
    2 İpliğin toplam gramajları
    453,6 + 768 = 1221,6 g


    L 15360
    Nmz = ------ = ----------- = 12,5 Nm
    G 1221,6

    Uzunluk numaralandırma sistemimde katlı ipliği meydana getiren her bir ipliğin numarasının farklı olması halinde;
    G = Katlı ipliğin toplam ağırlığı
    G1, G2, G3 = Her bir ipliğin ağırlığı
    N1, N2, N3 = Her bir ipliğin numarası
    L1, L2, L3 = Her bir ipliğin uzunluğu
    G1+ G2+ G3 + ………+= Gn
    Katlı ipliğin numarası
    Uzunluk L
    Numara = -------------- = -----
    Ağırlık G


    L L1 L2 L3 Ln
    G = ----- = ------ + ------ + ------ +……… = ------
    Nm N1 N2 N3 Nn

    Eğer katlanmaya tabi tutulan tek ipliklerin bu katlanma işlemine aynı uzunlukta katıldıkları ve katlanma sonunda iplik boylarında kısalma oluşursa;

    L = L1 = L2 = L3 ……….. Ln olacağından
    L L L L
    G = ---- = ----- + ---- + . . . . . + ----- veya;
    Nm N1 N2 Nn
    1 1 1 1 1
    ----- + ----- + ----- + ----- + . . . . . . . + ------ olur.
    N N1 N2 N3 Nm


    Üç kat olarak katlanmış bir ipliğe örnek verecek olursak;
    1 1 1 1
    ----- = ----- + ----- + ------
    N N1 N2 N3


    1 (N2 x N3) + (N1 x N3) + (N1 x N2)
    ----- = ------------------------------------
    N N1 - N2 - N3

    N1 x N2 x N3
    N = -------------------------------------- olarak formül bulunur.
    (N2 x N3) + (N1 x N3) + (N1 x N2)



    Örnek 61 :
    Nm 20, Nm10, Nm30 olarak 3 iplik katlanmıştır. Katlı ipliği numarası kaçtır?

    Çözüm :
    Nm1 x Nm2 x Nm3
    Nmk = -----------------------------------------------------
    (Nm1 x Nm2) + ( Nm1 x Nm3) + ( Nm3 x Nm2)

    20 x 10 x 30 6000
    Nmk = --------------------------------------- = --------- = 5,45
    (20 x 10) + (20 x 30) + (30 x 10) 1100

    Nmk 5,45


    8.2. Ağırlık Numaralandırma Sisteminde

    8.2.1. Aynı Numara Yönteminde Katlanmış İki İpliğin Katlı Numarası

    1. İplik 10 tex, 10 g, 1000m
    2 . İplik 10 tex , 10 g , 1000m

    Toplam ağırlık = 10g+10g= 20g
    Uzunluk değişmediği için = 1000m ‘dir

    G 20
    Tex = ----- x 1000 = ------ x 1000 = 20 tex
    L 1000

    Formülize edersek; Aynı numarada katlanmış ipliklerin katlı iplik numarası ;
    tex katlı =tex1+tex2 +tex3 +…….+= texn

    Numaralar farklı olursa;
    1. İplik 10 tex, 1000 m si 10 g
    2 . İplik 30 tex, 1000 m si 30 g
    Uzunluklar eşit olduğundan;
    tex katlı = tex1 + tex2 = 10 + 30 = 40 tex

    Aynı numaralandırma yönteminde numaralar farklı bile olsa birim uzunluklar eşit olduğundan katlanan iplik numaraları toplanıp katlı iplik numarası bulunur.
    denier katlı = denier 1 + denier 2 + denier3 + …..denier n

    Örnek 62 :
    1. İplik = 20 denier
    2. İplik = 30 denier
    Katlı iplik numarası nedir?

    Çözüm :
    Toplam ağırlık=20+30=50g
    Uzunluk = 9000m
    G 50
    denier katlı = ----- x 9000 = ----- x 9000
    L 9000

    denier katlı = 50 denier



    Örnek 63 :
    denier 1 = 10 denye,
    denier 2 = 30 denye,
    Katlı iplik numarasını denier cinsinden hesaplayınız.

    Çözüm :
    denier k = denier 1 + denier 2 = 10 +30 = 40 denier

    8.2.2. Farklı Numaralandırma Yönteminde Katlanmış Katlı İplik Numarası

    Örnek 64 :
    1. iplik 100 denier
    2. iplik 20 tex
    Katlı iplik numarasını hesaplayınız.

    Çözüm :
    Önce aynı uzunluğa tekabül eden iplik ağırlığı bulunur, denye’de birim uzunluk 9000 m tex’de ise 1000 m dir. Bu aradaki 8000m’lik farkın ağırlığı hesaplanıp tex ve den 9000 m ye göre eşitlenir.
    1000 m 20 g ise
    9000 m X
    9000 x 20
    X = ----------- = 180g
    1000

    2 . İpliğin 9000 m si 180 gram, ilk 1000 m’si 20 gram olduğuna göre kalan 8000 m’si
    180-20= 160g dır.

    Sonuç olarak;
    1. İplik 9000m ve 100g
    2. İplik 9000m ve 180g
    Uzunluklar eşitlendiğine göre toplam ağırlık
    100g+180g=280g olur.


    G 280
    denier k =-----x 9000 =------- x 9000 = 280 denier
    L 9000

    G 280
    tex k= ----- x 1000 = ------x 1000 = 31,1 tex
    L 9000


    Örnek 65 :
    Numaraları 100 denier ve Nec30 olan iki iplik katlanarak tek iplik elde edilmiştir. Katlı iplik numarası nedir?

    Çözüm :
    Nec = 30 hk → 1lb
    100 denier = 9000metre → 100 gram

    1 hk 768m 1 lb 453,6g
    X 9000m X 100g
    9000 x 1 100 x 1
    X = ----------- = 11,7 hk X = ----------- = 0,22 lb
    768 453,6
    100 denier’in hk ve lb cinsinden karşılığını bulduktan sonra 30 hk uzunluğa tekabül eden değerin libre cinsinden ağırlığını buluruz.
    11,7 hk 0,22 lb ise
    30 hk X
    30 x 0,22
    X =------------ = 0,56 lb.
    11,7

    Katlı uzunluk = 30 hk.

    Katlı toplam ağırlık =1 + 0,56 = 1,56 hk


    Bulduğumuz değerleri formülde yerine koyarsak;
    30 hk
    Nec katlı = -------- = 19,2
    1,56 lb

    Nec katlı 19,2


    Örnek 66 :
    1. İplik Nec 30,
    2. İplik Nm 30,
    3. İplik 30 tex olduğuna göre katlı iplik numarasını Nm cisinden bulunuz.

    Çözüm :
    Nec 30 = 30 hk x 768 m =23040 m ve 453,6 g
    Nm 30 = 30 m ve 1 g ağırlığında
    30 tex= 1000 m ve 30 g ağırlığında

    Tamamının 23040 m uzunluğa tekabül eden ağırlığını bulalım:

    30 m 1 g 1000 m 30 g
    23040 m X 23040 m X
    23040 x 1 23040 x 30
    X = -------------- = 768 g X = -------------- = 691,2 g
    30 1000

    23040 m 23040 m
    NmK = --------------------------- = ------------ = 12
    453,6 + 768 + 691,2 g 1912,8 g

    NmK 12
    9. RUTUBET (Nem Çekme Özelliği)

    Tekstil liflerinin önemli özelliklerinden biri belli sıcaklık ve bağıl rutubette su absorplama yeteneğidir. Absorplanan nem miktarı, elyafın türüne ve bulunduğu ortamın rutubetine göre değişir.
    Rutubetli havaya bırakılan bir kumaş, üzerine su toplar, buna karşılık nemli veya ıslak bir kumaş,kuru havada üzerinde bulunan suyu kaybeder. Su absorpbiyonu veya kaybı, bir denge kuruluncaya kadar devam eder. Bir elyaf ne kadar çabuk su absorplıyorsa o kadar çabuk kurur. Fakat nem absorplama veya salıverme hızını, nem çekme miktarı ile karıştırmamak gerekir.
    Tekstil materyalindeki nem miktarı, % nem ve mutlak nem olmak üzere iki şekilde belirlenir.
    a-) % Nem : Tekstil materyalinin absorpladığı su miktarının, nemli materyal ağırlığına oranıdır.
    G= Nemli materyalin ağırlığı
    G’= Kuru materyalin ağırlığı
    g = (G-G’) Materyaldeki su miktarı
    R = % Nem
    g
    R = ---- x 100 formülü ile bulunur.
    G

    b-) Mutlak nem : Tekstil materyalindeki su miktarınım kuru materyal ağırlığına oranıdır.
    M=Mutlak nem olarak alınırsa;
    g
    M = ------- x 100 değerine eşittir.
    G’

    Mutlak nem, % nem cinsinden aşağıdaki formülle hesaplanabilir.
    M
    R = ----------
    1 + M
    100

    Aynı bağıl rutubete sahip bir ortama konulan lifler içinde, en fazla nem çeken yündür. Bundan sonra sırasıyla ipek, rayonlar, keten, pamuk, asetat ipeği poliamid ve diğer sentetik elyaf gelir. Cam elyafın nem çekme miktarı sıfırdır. Doğal lifler oldukça fazla miktarda nem çektiği halde elle tutulduğunda kuru hissedilebilir. Bu nedenle ticarette lif üzerinde bulunabilecek nem miktarı sınırlandırılmıştır. Ticari nem miktarları tablo halinde verilmiştir.
    Lifin Cinsi Kabul edilen nem miktarı
    Pamuk %7-8,5
    Keten % 12
    Jüt % 13,5
    İpek % 11
    Yün % 13-19
    Viskoz ipeği % 11-13
    Suyun elyafa bağlanması sırasında, ısı şeklinde bir enerji açığa çıkar. Bu ısıya nem absorplama ısısı denir. Birimi cal/g ‘ dır.
    %0 mutlak nemdeki liflerin ıslatıldığında verdikleri ısı miktarları aşağıda gösterilmiştir.
    Lifin Cinsi Su absorplama ısısı (cal/g)
    Pamuk 11,0
    Merserize pamuk 17,5
    Viskoz ipeği 25,2
    Keten 13,0
    Yün 26,9
    İpek 16,5
    Nylon 7,5
    Orlon 1,7
    Terilen 1,2

    Nem absorbsiyonu sırasında bir ısı enerjisinin yayılması olayı, tekstil materyallerinin seçimi ve kullanılma şartlarını belirleyen önemli bir faktördür. Örneğin, 18oC ‘lik ve %45 relatif rutubetteki bir kapalı ortamdan, 5oC’lik ve %95 relatif rutubetli açık hava ortamına çıkıldığında, yün üzerindeki mutlak nem miktarı %10’dan %27’ye çıkar. Bir paltonun 1,5 kg olduğu kabul edilirse, bu değişim 150.000 kalorilik bir ısı değişimidir.Bu miktarda bir ısı, insan metabolizması tarafından 1,5 saatte oluşturabilir. Bu ısı yayımı, insan vücudunun yeni koşullara kolayca uyum sağlamasına sebep olur ki; fizyolojik bakımdan önemli bir avantajdır.

    Aşağıda 1kg tekstil materyalinin %40 relatif rutubetten %70 relatif rutubetli bir ortama geçtiğinde açığa çıkan ısı miktarları verilmektedir.

    Lifin Cinsi Isı Miktarı (K.Cal.)
    Yün 38
    Pamuk 20
    Viskoz ipeği 40
    Asetat ipeği 12
    Nylon 10
    Terylen 1

    10. FANTEZİ İPLİK NUMARALANDIRMASI

    Fantezi iplik numaralarının hesaplanmasında göz önünde bulundurulacak en önemli nokta büküm aşamasında iplik boylarında meydana gelen kısalmalardır. Bu kısalma oranları, büküme katılan her bir iplik için farklı olabilir. Bu sebeple katlı iplik numaralandırmaları ile fantezi iplik numaralandırmaları birbirinden ayrılır.Fantezi ipliklerde kısalma oranının dikkatli hesaplanması gerekir.

    Örnek 67 :
    Nm 30 numarada ve %2’lik kısalma oranına sahip bir iplikle, Nm 20 numarada ve %10’luk kısalma oranına sahip iki iplik birbiri üzerine katlanarak fantezi iplik elde edilecektir. Fantezi iplik numarasını hesaplayınız.(Verilen kısalma oranları büküm sırasında meydana gelen kısalma oranlarıdır.)

    Çözüm :
    Çözümü iki basamakta yapacak olursak:
    1.adım :
    1.iplik = Nm 30, %2 kısalacak
    2.iplik = Nm 20, %10 kısalacak
    Nmz = ?
    Nm 30 = 30 m → 1g ⇒ 30 x 2 = 0,6 m bükümde meydana gelen kısalma
    100
    30 – 0,6 = 29,4 m bükümden sonraki uzunluk ( ağırlık değişmez )
    Nm 20 = 20 m → 1g ⇒20 x 10 = 2 m büküm esnasındaki kısalma
    100
    20 – 2 = 18 m bükümden sonraki uzunluk

    2.adım
    18 m 1 g
    29,4 m X
    X = 29,4 x 1 =1,63 g
    18

    Uzunluklar eşitlenir ve toplam ağırlıklar bulunur
    Toplam ağırlık =1+ 1,63 = 2,63 g
    Uzunluk = 29,4 g

    Nmz = uzunluk / ağırlık = L / G
    = 29,4 m / 2,63 g ⇒ Nmz 11,2
    Sonuçta elde edilen fantezi iplik numarası Nm 11,2 ‘dir.
    İplik boylarında meydana gelen kısalma oranları formülüze edilirse:
    C = F – L x 100 veya;
    F
    F = ____L_____
    1- C
    100
    C : Bükümden dolayı meydana gelen kısalma yüzdesi
    F : Bükülen ipliğin büküm öncesi uzunluğu
    L : Bükümden sonraki uzunluk

    Örnek 68 :
    İki katlı pamuk ipliğinin 100 metresinin ağırlığı 5 g ve tek katlı ipliklerde bükümden ileri gelen kısalma oranı %2 ise katlı ipliğin numarası kaçtır?

    Çözüm :
    F = L ⇒ F = 100
    1 - C 1 – 2
    100 100

    F = 100 / 0,98 = 102,04 bükümden önceki uzunluk
    Katlı haldeki ipliği meydana getiren her bir ipliğin büküm sonrası 100 m, ağırlığıda 2,5 g olduğundan her bir ipliğin numarası :
    Nm = L / G = 100 / 2,5
    Nm = 40 ⇒ Nm 40 bulunur.
    Katlanmış ipliğin numarası
    Nmz = 102,04 m / 5 g ⇒ Nmz 20,4 bulunur.

    Örnek 69 :
    A ipliği = Nm 50 yün ve kısalma oranı %10
    B ipliği = 30 tex PES ve kısalma oranı %8
    C ipliği = Ne 20 pamuk ve kısalma oranı %5 olursa
    Nmz = ?

    Çözüm :
    A için ;
    Nm 50 = 50 m uzunluğunda ve 1g ağırlığındadır.

    B için ;
    30 tex = 1000 m uzunluğunda ve 30 g ağırlığındadır.

    C için ;
    Ne 20 = 20 x 768 = 15360 m ve 453,6 g ağırlığındadır.

    Nm 50 ‘ni 50 m kısalmış hali ;
    50 – 50 x 10 ⇒ 45 m olur.
    100
    30 tex ‘ in 1000 m kısalmış hali ;
    1000 – 1000 x 8 ⇒ 920 m olur.
    100
    Ne 20 ‘ nin 15360 m kısalmış hali ;
    15360 – 15360 x 5 ⇒ 14592 m olur.
    100
    Kilo ve boyların eşitlenmesi:
    A ipliği için;
    45m 1g ise
    14592 m X
    X = 14592 / 45 = 324,26 g

    B ipliği için;
    920 m 30 g ise
    14592 m X
    X = (14592 x 30) / 920 =475,8 g



    C ipliği için;
    14592 m ve 453,6 g
    Uzunlukları eşitlenmiş ve gram olarak karşılıkları bulunmuştur. Sonuç olarak;
    Toplam ağırlık = 324,26 + 475,8 + 453,6 = 1253,66 g
    Uzunluk = 14592 m
    Nm Katlı = L / G =14592 m / 1253,6 g
    Nm Katlı 11,6
    SONUÇ

    Projede İplik Meslek Hesapları Dersinin uygulamayla ilgili hususları araştırılmıştır. İplik Meslek Hesapları dersinin müfredat programına uygun bir şekilde anlatımı gerçekleştirilmiştir. Her bölümde gerekli açıklamalar yapılmış ve örneklerle pekiştirilmiştir. Yapılan bu tez öğrenciler için uygun bir kaynak olacaktır. Bu çalışmayı meslek lisesi öğrencileri sanayii de iplik üretiminde bulunurken işletme için önemli olan üretim maliyetlerini azaltmakta kullanılabilecektir. Bu dersi alan kişi endüstride benimsenmiş olan çekim hesapları, numara hesapları, harmanlama ve üretim hesaplarını yapabilecek seviyeye gelecektir.

    EK 1

    KAYNAKLAR
    1- BOOTH, J.E “ Textile Mathematics “ The Textile Institute Manchaster 1979
    2- LÖCKER B. , OELLERS K. and “ Tecnische Berecknunjen “ Bussesche Verlagshandlung Gmblt Herford
    3- M.E.B. Ortaöğretim Programları Meslek Dersleri İplik Bölümü 1986
    4- M.Ü.T.E.F. Tekstil Eğitimi İplik Bölümü Öğr.Gör. İSMAİL USTA, ders notları
    5- CANOĞLU S. “Genel İplik Teknolojisi “
    6- BAŞER İ. ” Elyaf Bilgisi “ İstanbul 1992

Sayfayı Paylaş